در دنیای امروز که هر لحظه با سیلی از اطلاعات، تصاویر و اخبار از طریق گوشی‌های هوشمندمان روبه‌رو هستیم، مرز بین آگاهی و غرق شدن در بحران بسیار باریک شده است. وقتی یک جامعه با رویدادی تکان‌دهنده مانند یک فاجعه طبیعی، یک بحران اقتصادی فراگیر یا ناآرامی‌های اجتماعی مواجه می‌شود، رسانه‌ها و شبکه‌های اجتماعی به صحنه اصلی تبادل اطلاعات، احساسات و واکنش‌ها تبدیل می‌شوند. اما این صحنه، شمشیری دولبه است. از یک سو می‌تواند فضایی برای همبستگی، حمایت و آگاهی‌بخشی باشد و از سوی دیگر، می‌تواند به بازتولید مداوم تروما، گسترش اضطراب و تعمیق زخم‌های جمعی منجر شود. درک این نقش دوگانه برای حفظ سلامت روان فردی و اجتماعی در دنیای پرتلاطم امروز حیاتی است.
شمشیر دولبه رسانه‌ها در دوران ترومای جمعی
رسانه‌ها، اعم از سنتی (تلویزیون، رادیو، روزنامه) و مدرن (شبکه‌های اجتماعی، وب‌سایت‌های خبری)، در زمان وقوع یک ترومای جمعی به مهم‌ترین منبع اطلاعاتی ما تبدیل می‌شوند. این ابزارها می‌توانند همزمان نقش ناجی و آسیب‌زننده را بازی کنند و تأثیر آن‌ها به شدت به نحوه تولید و مصرف محتوا بستگی دارد.
نقش تشدیدکننده: چگونه رسانه‌ها به تروما دامن می‌زنند؟
مواجهه مداوم با اخبار و تصاویر دلخراش می‌تواند سیستم عصبی ما را در حالت «جنگ یا گریز» دائمی نگه دارد. این پدیده که به آن «ترومای ثانویه» یا «ترومای نیابتی» نیز گفته می‌شود، زمانی رخ می‌دهد که فرد بدون تجربه مستقیم رویداد، صرفاً از طریق مشاهده رنج دیگران دچار علائم تروما می‌شود. [۱] رسانه‌ها از چند طریق می‌توانند این فرآیند را تشدید کنند:
- پوشش خبری ۲۴ ساعته و تکرار تصاویر دلخراش: شبکه‌های خبری و الگوریتم‌های شبکه‌های اجتماعی برای جلب توجه مخاطب، اغلب تصاویر و ویدیوهای تکان‌دهنده را بارها و بارها تکرار می‌کنند. این تکرار، مغز را فریب می‌دهد تا تصور کند خطر، فوری و همیشگی است و فرصت پردازش و فاصله گرفتن از رویداد را از بین می‌برد.
- پدیده دوم‌اسکرولینگ۱: این اصطلاح به تمایل وسواس‌گونه برای جستجو و خواندن اخبار منفی اشاره دارد. اگرچه ممکن است این کار با نیت آگاه ماندن انجام شود، اما در عمل فرد را در چرخه‌ای از اضطراب، ناامیدی و درماندگی گرفتار میکند.
- انتشار اطلاعات نادرست و شایعات: در هرج‌ومرج پس از یک رویداد تروماتیک، اطلاعات غلط و تئوری‌های توطئه به سرعت پخش می‌شوند. این اطلاعات می‌توانند بی‌اعتمادی را افزایش دهند، مقصرنمایی‌های ناعادلانه ایجاد کنند و مانع از شکل‌گیری یک روایت مشترک و سالم از واقعه شوند.
- ایجاد اتاق پژواک۲: الگوریتم‌های شبکه‌های اجتماعی تمایل دارند محتوایی را به ما نشان دهند که با باورهای قبلی ما همسو است. این امر می‌تواند منجر به ایجاد حباب‌های اطلاعاتی شود که در آن افراد فقط روایت‌های تاییدکننده دیدگاه خود را می‌شنوند و این موضوع به قطبی شدن جامعه و کاهش همدلی دامن میزند.
نقش التیام‌بخش: رسانه‌ها به‌عنوان ابزاری برای اتصال و بهبودی
در مقابل این جنبه‌های تاریک، رسانه‌ها پتانسیل فوق‌العاده‌ای برای تسهیل فرآیند التیام جمعی نیز دارند. وقتی از این ابزارها به درستی استفاده شود، می‌توانند به جامعه کمک کنند تا از بحران عبور کرده و قوی‌تر شود:
- ایجاد فضای سوگ مشترک: شبکه‌های اجتماعی می‌توانند بستری برای ابراز غم و اندوه مشترک فراهم کنند. دیدن اینکه دیگران نیز احساسات مشابهی را تجربه می‌کنند، به افراد کمک میکند تا احساس انزوا و تنهایی نکنند و درد خود را معتبر بدانند.
- بسیج اجتماعی و حمایت متقابل: رسانه‌ها ابزاری قدرتمند برای سازماندهی کمک‌های مردمی، اطلاع‌رسانی در مورد کمپین‌های حمایتی و اتصال نیازمندان به منابع موجود هستند. این اقدامات حس عاملیت و امید را در جامعه تقویت میکند.
- ساختن روایت‌های معنادار: رسانه‌های مسئولیت‌پذیر می‌توانند فراتر از پوشش صرف فاجعه، به داستان‌های انسانی، شجاعت‌ها، فداکاری‌ها و تلاش‌ها برای بازسازی بپردازند. این روایت‌ها به جامعه کمک می‌کنند تا برای رنج خود معنایی بیابند و به آینده امیدوار شوند.
- افزایش آگاهی و آموزش: رسانه‌ها می‌توانند اطلاعات دقیقی در مورد منابع سلامت روان، راهکارهای مقابله با استرس و نحوه حمایت از اطرافیان آسیب‌دیده منتشر کنند. این آگاهی‌بخشی، تاب‌آوری فردی و جمعی را افزایش می‌دهد.
راهکارهای عملی برای مصرف سالم رسانه در دوران بحران
با توجه به نقش دوگانه رسانه‌ها، مسئولیت اصلی بر عهده ما به‌عنوان مصرف‌کنندگان محتواست تا به شیوه‌ای آگاهانه و سالم با این ابزارها تعامل کنیم. در ادامه چند راهکار عملی برای مدیریت این رابطه پیچیده ارائه می‌شود.
برای خودتان: مدیریت مواجهه فردی با اخبار
حفاظت از سلامت روان خود در برابر سیل اطلاعات، یک اولویت است. این به معنای بی‌خبری نیست، بلکه به معنای مدیریت آگاهانه ورودی‌های ذهنی است.
- تعیین مرزهای زمانی و مکانی: برای چک کردن اخبار، زمان مشخصی در روز (مثلاً دو نوبت ۱۵ دقیقه‌ای) تعیین کنید. از بردن گوشی به رختخواب و چک کردن اخبار بلافاصله پس از بیدار شدن یا قبل از خوابیدن جداً خودداری کنید.
- کیفیت را به کمیت ترجیح دهید: به جای دنبال کردن ده‌ها منبع خبری، ۲ تا ۳ منبع معتبر و بی‌طرف را انتخاب کنید. از منابعی که به دنبال جنجال و هیجان‌زده کردن مخاطب هستند، دوری کنید.
- محتوای خود را مدیریت کنید: در شبکه‌های اجتماعی، شما قدرت انتخاب دارید. حساب‌هایی را که به شما اضطراب می‌دهند، موقتاً بی‌صدا (Mute) یا آنفالو کنید. در مقابل، حساب‌هایی را دنبال کنید که محتوای آرامش‌بخش، هنری، طنز یا آموزشی منتشر می‌کنند تا فید شما متعادل شود.
- به بدن خود گوش دهید: به علائم فیزیکی و روانی استرس مانند تپش قلب، تنگی نفس، سردرد، بی‌خوابی و تحریک‌پذیری توجه کنید. این علائم زنگ خطری هستند که نشان می‌دهند زمان فاصله گرفتن از اخبار فرا رسیده است. در این مواقع، فعالیتی آرامش‌بخش مانند پیاده‌روی، گوش دادن به موسیقی یا صحبت با یک دوست را جایگزین کنید.
برای دیگران: چگونه به یک شهروند دیجیتال مسئولیت‌پذیر تبدیل شویم؟
رفتار آنلاین ما فقط بر خودمان تأثیر نمی‌گذارد، بلکه بر سلامت روان دیگران و فضای عمومی جامعه نیز مؤثر است. ما می‌توانیم بخشی از راه‌حل باشیم.
- قبل از اشتراکگذاری، مکث و تحقیق کنید: هیجانات ناشی از یک خبر تکان‌دهنده می‌تواند ما را به بازنشر فوری آن ترغیب کند. همیشه قبل از به اشتراک گذاشتن، منبع خبر را بررسی کنید. آیا معتبر است؟ آیا ممکن است شایعه باشد؟ با بازنشر نکردن اطلاعات تاییدنشده، زنجیره انتشار اخبار نادرست را قطع کنید.
- از انتشار تصاویر دلخراش خودداری کنید: به اشتراک گذاشتن تصاویر قربانیان یا صحنه‌های خشونت‌آمیز، ضمن نقض حریم خصوصی و کرامت انسانی افراد، باعث ترومای ثانویه در دیگران می‌شود. به جای آن، می‌توانید خبر را به صورت متنی و با اشاره به منبع اصلی به اشتراک بگذارید.
- همدلی و حمایت خود را به اشتراک بگذارید: از فضای مجازی برای ارائه حمایت عاطفی به دیگران استفاده کنید. گاهی یک پیام ساده که می‌گوید «من هم همین حس را دارم» یا «به یادت هستم» می‌تواند تأثیر عمیقی بر کاهش احساس انزوای دیگران داشته باشد.
- از بحث‌های بی‌حاصل و تهاجمی بپرهیزید: در دوران بحران، تنش‌ها بالاست. وارد شدن به بحث‌های تند و سرزنش‌آمیز در کامنت‌ها، نه تنها مشکلی را حل نمی‌کند، بلکه به خستگی شفقت۳ و فرسودگی همگانی دامن میزند. [۲] تمرکز خود را بر اقدامات سازنده و گفتگوهای همدلانه بگذارید.
جمع‌بندی
رسانه‌ها و شبکه‌های اجتماعی ابزارهایی قدرتمند هستند که در زمان ترومای جمعی می‌توانند هم نقش تشدیدکننده و هم نقش التیام‌بخش را ایفا کنند. از یک سو، با پوشش خبری بی‌وقفه، انتشار تصاویر دلخراش و گسترش اطلاعات نادرست، می‌توانند به اضطراب و ترومای ثانویه دامن بزنند. از سوی دیگر، با ایجاد فضایی برای سوگ مشترک، بسیج حمایت‌های مردمی و ساختن روایت‌های معنادار، پتانسیل عظیمی برای تقویت همبستگی و تاب‌آوری جمعی دارند.
کلید عبور سالم از این چالش، «مصرف آگاهانه» و «مشارکت مسئولانه» است. با تعیین مرز برای خود، مدیریت محتوای ورودی و توجه به علائم استرس، می‌توانیم از سلامت روان خود محافظت کنیم. همزمان، با تحقیق قبل از بازنشر، ترویج همدلی و پرهیز از انتشار محتوای آسیب‌زا، می‌توانیم به تبدیل فضای مجازی به مکانی امن‌تر و حمایتی‌تر برای همه کمک کنیم. در نهایت، این انتخاب‌های کوچک روزانه ماست که تعیین میکند آیا رسانه‌ها به ابزاری برای التیام تبدیل می‌شوند یا زخمی دیگر بر پیکر جامعه.
دعوت به مشاوره و خودشناسی: یافتن تعادل در دنیای دیجیتال
اگر احساس می‌کنید در سیل اخبار و محتوای شبکه‌های اجتماعی غرق شده‌اید و مدیریت اضطراب ناشی از آن برایتان دشوار است، بدانید که تنها نیستید. جستجوی حمایت برای یافتن راهکارهای مقابله با این فشار روانی، نشانه قدرت است. متخصصان کلینیک تسکین روان آماده‌اند تا در فضایی امن و همدلانه به شما کمک کنند تا عادات رسانه‌ای سالم‌تری ایجاد کرده و ابزارهای لازم برای مدیریت استرس در دنیای دیجیتال را بیاموزید.
تماس با تسکین روان برای رزرو وقت مشاورههمراهی یک متخصص می‌تواند مسیر شما را برای بازیابی آرامش و کنترل بر زندگی‌تان هموارتر کند.
دعوت به تعامل: تجربه شما از رسانه‌ها چیست؟
شما در دوران بحران چه راهکارهایی برای مدیریت مصرف رسانه به کار می‌برید؟ آیا تجربه‌ای از نقش مثبت یا منفی شبکه‌های اجتماعی در این دوران داشته‌اید؟ تجربیات و راهکارهای خود را در بخش نظرات با ما و دیگران به اشتراک بگذارید. به اشتراک گذاشتن دانش ما می‌تواند به ساختن یک جامعه آنلاین سالم‌تر کمک کند.
سوالات متداول
چگونه بفهمم مصرف رسانه برای سلامت روان من مضر شده است؟
علائم هشداردهنده شامل افزایش اضطراب، اختلال در خواب، احساس خشم یا ناامیدی مداوم، مشکل در تمرکز و اجتناب از فعالیت‌های روزمره به دلیل درگیری ذهنی با اخبار است. اگر این علائم را تجربه می‌کنید، زمان بازنگری در عادات رسانه‌ای شما فرا رسیده است.
آیا باید در زمان بحران به‌طور کامل از شبکه‌های اجتماعی دوری کنم؟
لزوماً خیر. قطع کامل ارتباط ممکن است منجر به انزوا شود. رویکرد بهتر، «مصرف آگاهانه» است. برای خود محدودیت زمانی تعیین کنید، حساب‌های خبری و افرادی را که محتوای مضطرب‌کننده منتشر می‌کنند، موقتاً بی‌صدا (Mute) کنید و تمرکز خود را بر استفاده از رسانه برای ارتباط با عزیزان و یافتن منابع حمایتی بگذارید.
چطور می‌توانم اخبار مهم را دنبال کنم بدون اینکه دچار اضطراب شوم؟
به جای چک کردن مداوم، روزی یک یا دو بار زمان مشخصی را (مثلاً ۱۵ دقیقه صبح و ۱۵ دقیقه عصر) برای مرور اخبار از چند منبع معتبر اختصاص دهید. از دنبال کردن پوشش زنده و ۲۴ ساعته اخبار و تماشای مکرر تصاویر دلخراش خودداری کنید. خواندن خلاصه‌های خبری معمولاً بهتر از تماشای ویدیوهای تکان‌دهنده است.
نقش من در جلوگیری از انتشار اخبار نادرست چیست؟
قبل از بازنشر هر مطلبی، لحظهای مکث کنید. منبع آن را بررسی کنید و از خود بپرسید آیا این خبر موثق است؟ آیا بازنشر آن کمکی به دیگران میکند یا صرفاً به وحشت و سردرگمی دامن میزند؟ در صورت شک، از اشتراکگذاری آن خودداری کنید. این اقدام کوچک، تأثیر بزرگی در سلامت اطلاعاتی جامعه دارد.
واژه‌نامه
- دوم‌اسکرولینگ (Doomscrolling): عمل پیمایش (اسکرول کردن) مداوم و وسواس‌گونه در میان اخبار بد و نگران‌کننده در رسانه‌های اجتماعی یا وب‌سایت‌های خبری، با وجود آنکه این کار باعث ایجاد احساسات منفی مانند اضطراب، افسردگی و ناامیدی در فرد می‌شود.
- اتاق پژواک (Echo Chamber): محیطی در رسانه‌ها (به‌ویژه شبکه‌های اجتماعی) که در آن فرد عمدتاً با اطلاعات و عقایدی مواجه می‌شود که باورهای موجود او را تقویت و تأیید می‌کنند. این پدیده منجر به محدود شدن دیدگاه‌ها و افزایش قطبی‌شدن جامعه می‌شود.
- خستگی شفقت (Compassion Fatigue): فرسودگی عاطفی و جسمی ناشی از قرار گرفتن مداوم در معرض رنج و ترومای دیگران، که منجر به کاهش توانایی فرد برای همدلی و مراقبت از دیگران می‌شود. این پدیده اغلب در میان امدادگران، کادر درمان و افرادی که اخبار بحران‌ها را زیاد دنبال می‌کنند، دیده می‌شود.
منابع
- American Psychological Association. (2022). *Coping with trauma and stress from news and social media*. APA. Retrieved from https://www.apa.org/topics/journalism-facts/trauma-stress-news
- Pfefferbaum, B., & North, C. S. (2020). *Mental Health and the Covid-19 Pandemic*. The New England Journal of Medicine, 383(6), 510–512. https://doi.org/10.1056/NEJMp2008017
- World Health Organization. (2020). *Mental health and psychosocial considerations during the COVID-19 outbreak*. WHO. Retrieved from https://www.who.int/docs/default-source/coronaviruse/mental-health-considerations.pdf
این مطلب جایگزین تشخیص یا درمان حرفه‌ای نیست.
برای تصمیم‌های پزشکی با متخصص مشورت کنید.
0 نظر
هنوز نظری ثبت نشده است. اولین نفر باشید!