ترومای جمعی چیست و چرا شناخت آن امروز بیش از همیشه اهمیت دارد؟

ترومای جمعی دقیقاً چیست؟

وقتی کلمه «تروما» را می‌شنویم، معمولاً به یک تجربه دردناک فردی فکر می‌کنیم؛ مانند یک تصادف رانندگی یا از دست دادن یک عزیز. اما ترومای جمعی^۱ یک پدیده متفاوت است. این مفهوم به زخم روانی عمیقی اشاره دارد که زمانی بر پیکره یک گروه، جامعه یا حتی یک ملت وارد می‌شود که اعضای آن یک رویداد فاجعه‌بار را به طور مشترک تجربه می‌کنند. این رویداد آن‌چنان بنیادین است که بافت اجتماعی، هویت مشترک و حس امنیت آن گروه را از هم می‌پاشد.

نکته کلیدی این است که ترومای جمعی صرفاً مجموع آسیب‌های روانی افراد نیست. بلکه شوکی است که به «معنای مشترک» و «داستان جمعی» یک گروه وارد می‌شود. این تروما باورهای بنیادین ما درباره جهان، امنیت و جایگاهمان در آن را به چالش می‌کشد. به قول کای اریکسون، جامعه‌شناسی که این مفهوم را رواج داد، ترومای جمعی «آسیبی به بافت اجتماعی است که روابط بین افراد را از هم می‌گسلد و حس تعلق را تضعیف می‌کند.» [۱]

تفاوت‌های کلیدی بین ترومای فردی و جمعی

برای درک بهتر این مفهوم، لازم است تفاوت‌های آن با ترومای فردی را بشناسیم. این تفاوت‌ها در سه حوزه اصلی خود را نشان می‌دهند:

منبع و مقیاس

ترومای فردی معمولاً از یک رویداد شخصی نشأت می‌گیرد که مستقیماً یک فرد را تحت تأثیر قرار می‌دهد. در مقابل، منبع ترومای جمعی یک رویداد در مقیاس بزرگ است که گروهی از مردم را همزمان درگیر می‌کند. این مقیاس بزرگ، ماهیت تجربه را کاملاً دگرگون می‌کند؛ زیرا فرد می‌داند که درد و شوک او توسط هزاران یا میلیون‌ها نفر دیگر نیز احساس می‌شود.

تأثیر بر هویت

ترومای فردی هویت شخصی فرد را به چالش می‌کشد («من دیگر آن آدم سابق نیستم»). اما ترومای جمعی هویت «ما» را هدف قرار می‌دهد. این تروما سوالاتی از این دست ایجاد می‌کند: «ما به عنوان یک ملت کیستیم؟»، «ارزش‌های مشترک ما چه بود و اکنون چیست؟» و «آیا می‌توانیم دوباره به یکدیگر اعتماد کنیم؟». این بحران هویت جمعی می‌تواند به بی‌اعتمادی اجتماعی، قطبی شدن جامعه و از بین رفتن همبستگی منجر شود.

فرآیند سوگواری و التیام

التیام از ترومای فردی اغلب یک فرآیند خصوصی است که با حمایت خانواده، دوستان و متخصصان سلامت روان طی می‌شود. اما التیام از ترومای جمعی نیازمند فرآیندهای عمومی و مشترک است. برگزاری مراسم یادبود، ساختن بناهای یادمانی، روایت کردن داستان‌های مشترک در هنر و ادبیات، و گفت‌وگوهای عمومی همگی ابزارهایی برای پردازش این نوع تروما هستند. بدون این اعتبارسنجی و سوگواری مشترک، زخم‌ها پنهان می‌مانند و به نسل‌های بعد نیز منتقل می‌شوند.

انواع رویدادهایی که به ترومای جمعی منجر می‌شوند

رویدادهای مختلفی می‌توانند باعث ایجاد ترومای جمعی شوند. این رویدادها معمولاً در مقیاسی بزرگ رخ می‌دهند و حس امنیت و نظم جهان را به طور گسترده‌ای مختل می‌کنند. برخی از مهم‌ترین آن‌ها عبارتند از:

• جنگ‌ها و نسل‌کشی‌ها: تجربیات ویرانگری مانند جنگ‌های داخلی یا جهانی، پاکسازی‌های قومی و نسل‌کشی‌ها عمیق‌ترین زخم‌ها را بر روان یک ملت بر جای می‌گذارند.
• حوادث طبیعی فاجعه‌بار: زلزله‌های بزرگ، سونامی‌ها، طوفان‌ها و سیل‌های ویرانگر با به نمایش گذاشتن آسیب‌پذیری انسان در برابر طبیعت، می‌توانند حس امنیت جمعی را نابود کنند.
• همه‌گیری‌های جهانی: همانطور که با همه‌گیری کووید-۱۹ تجربه کردیم، شیوع بیماری‌های واگیردار با ایجاد ترس از مرگ، انزوای اجتماعی، فروپاشی سیستم‌های بهداشتی و عدم قطعیت اقتصادی، یک ترومای جهانی ایجاد می‌کند.
• بحران‌های اقتصادی و اجتماعی: فروپاشی‌های بزرگ اقتصادی، دوره‌های طولانی بیکاری گسترده، یا ناآرامی‌ها و سرکوب‌های سیاسی شدید می‌توانند اعتماد به نهادها و آینده را از بین ببرند.
• تروریسم و خشونت سیاسی: حملات تروریستی بزرگ مانند ۱۱ سپتامبر، با ایجاد حس ترس و ناامنی دائمی، کل جامعه را دچار تروما می‌کنند.

چرا شناخت ترومای جمعی در دنیای امروز حیاتی است؟

ممکن است بپرسید دانستن این مفهوم چه کمکی به ما می‌کند. شناخت و نام‌گذاری ترومای جمعی نه تنها یک بحث آکادمیک نیست، بلکه یک ضرورت برای سلامت فردی و اجتماعی ما در عصر حاضر است.

جهانی‌شدن و اتصال دیجیتال

به لطف رسانه‌ها و شبکه‌های اجتماعی، ما دیگر در جزایر جدا از هم زندگی نمی‌کنیم. یک بحران در آن سوی کره زمین به صورت زنده وارد خانه‌های ما می‌شود و ما را درگیر خود می‌کند. این «شاهد بودن از راه دور» می‌تواند نوعی ترومای نیابتی (Vicarious Trauma) در مقیاس جمعی ایجاد کند و اضطراب و اندوه مشترکی را رقم بزند.

درک ریشه‌های مشکلات اجتماعی

بسیاری از مشکلات به ظاهر بی‌ارتباط امروزی، مانند افزایش اضطراب، افسردگی، قطبی‌شدن سیاسی، بی‌اعتمادی به نهادها و تئوری‌های توطئه، می‌توانند از علائم یک ترومای جمعی حل‌نشده باشند. [۲] وقتی ما این پدیده را به رسمیت می‌شناسیم، بهتر می‌توانیم ریشه این مشکلات را درک کرده و به جای سرزنش افراد، به دنبال راه‌حل‌های ساختاری و اجتماعی باشیم.

پیشگیری از تکرار تاریخ

جوامعی که از رویارویی با تروماهای گذشته خود سر باز می‌زنند، در معرض تکرار همان الگوهای مخرب قرار دارند. به رسمیت شناختن آسیب‌های تاریخی، ایجاد فضایی برای گفت‌وگو درباره آن‌ها و گنجاندن این حافظه تاریخی در آموزش عمومی، راهی برای شکستن چرخه تروما و حرکت به سوی آینده‌ای سالم‌تر است.

هموار کردن مسیر التیام

مهم‌ترین دلیل برای شناخت ترومای جمعی، باز کردن مسیر بهبودی است. تا زمانی که یک زخم نامرئی و بی‌نام باقی بماند، نمی‌توان آن را درمان کرد. نام‌گذاری این تجربه مشترک به افراد اجازه می‌دهد بفهمند که احساساتشان (مانند اضطراب، خشم، اندوه یا بی‌حسی) واکنشی طبیعی به یک وضعیت غیرطبیعی است. این درک مشترک، زمینه را برای ایجاد همبستگی، حمایت متقابل و ساختن تاب‌آوری^۲ جمعی فراهم می‌کند.

جمع‌بندی

ترومای جمعی، زخمی است که بر روح یک جامعه می‌نشیند و هویت، اعتماد و معنای مشترک آن را دگرگون می‌کند. این پدیده چیزی فراتر از مجموع دردهای فردی است و از رویدادهای فاجعه‌بار مشترک مانند جنگ، همه‌گیری یا بحران‌های عمیق اجتماعی نشأت می‌گیرد.

درک این مفهوم در دنیای متصل اما متلاطم امروز، یک ابزار حیاتی است. این شناخت به ما کمک می‌کند تا احساسات فردی و پدیده‌های اجتماعی پیرامون خود را در چارچوب بزرگ‌تری قرار دهیم. به رسمیت شناختن ترومای جمعی، اولین و ضروری‌ترین گام برای پردازش سوگ مشترک، بازسازی بافت اجتماعی و حرکت آگاهانه به سوی التیام و ساختن آینده‌ای تاب‌آورتر است.

مطالب مرتبط

• از اضطراب فراگیر تا بی‌اعتمادی اجتماعی: تأثیرات روانی ترومای جمعی بر فرد و جامعه
• رسانه‌ها و شبکه‌های اجتماعی: تشدیدکننده تروما یا ابزاری برای التیام جمعی؟
• فراتر از تاب‌آوری فردی: چگونه می‌توانیم «تاب‌آوری جمعی» را در جامعه خود بسازیم؟
• از سوگ مشترک تا معنایابی نوین: گام‌هایی به‌سوی رشد پس از ترومای جمعی

دعوت به تعامل: تجربه شما از زخم‌های مشترک

منابع

1. American Psychological Association. (2019). Understanding trauma and its impact. APA.org. Link: https://www.apa.org/topics/trauma
2. Hirschberger, G. (2018). Collective Trauma and the Social Construction of Meaning. Frontiers in Psychology. Published online 2018 Aug 21. doi: 10.3389/fpsyg.2018.01441. Link: https://www.frontiersin.org/articles/10.3389/fpsyg.2018.01441/full
3. Erikson, K. T. (1995). A New Species of Trouble: The Human Experience of Modern Disasters. W. W. Norton & Company.